بازخوانی چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری

تاریخ شناسان برای واکاوی یک سنت آن را براساس مراحل اساطیری، افسانه ای و تاریخی تبیین می کنند. چهارشنبه سوری نیز به عنوان یکی از جشن های به جا مانده از ایران باستان، نمی تواند از تحولات مراحل سه گانه تاریخ بدور باشد.

سخن گفتن از مراسم چهارشنبه سوری به معنای تایید نمادهای کنون و آتش بازی های خطرناک آن نیست بلکه بازخوانی جشنی چند هزار ساله است که در گذر زمان به ویژه چند دهه گذشته، جای خود را به تجارت پرخطر مواد منفجره و دست ساز داده است.

برای پی بردن به فلسفه این جشن ایرانی خوانشی از مراحل مختلف تاریخ آن و باورهای عامه در این زمینه لازم و ضروری است؛

1- در اساطیر ایرانی جشن آتش به نخستین روزهای کشف آن بر می گردد. براین اساس نخستین کسی که برای کشف آتش جشن گرفت و به ستایش خالق پرداخت «هوشنگ» از پادشاهان سلسله پیشدادیان بود.

«ابوالقاسم فردوسی» خالق شاهنامه در بخشی از کتاب خود آورده است در یکی از روزهایی که هوشنگ به شکار رفته بود، ماری بر سر راه دید و چون مار قصد حمله و آسیب رساندن به او را داشت، هوشنگ به قصد کشتن مار سنگی به جانبش پرتاب کرد. سنگ به مار برخورد نکرد، بلکه به سنگ دیگری برخورد و از این برخورد، شراره آتش جهید و آتشی پدید آمد که تا آن روزگار ناشناخته بود؛ هوشنگ به شکرانه و میمنت پیدایش این فروغ ایزدی، آن روز را جشن گرفت و به شادمانی و تکریم ایزدان آسمانی پرداخت و بعد از ان نیز جشن سده شروع شد.

2- نسبت دادن کشف آتش به اساطیر ایرانی موجب شد تا بسیاری از جشن و باورهای مردمی به آتش پیوند داده شد. اهمیت آتش در میان برخی از اقوام ایرانی تا آنجا بود که بسیاری از اقوام ساکن در فلات ایران نماد زندگی را با آتش و اجاق مشخص می کردند.

واژه «تش گاه » در میان اقوام کرد، لک و لر در غرب و جنوب غرب ایران نشان از دارد که همیشه آتش به عنوان نمادی از ادامه حیات و نسل توسط مردان است. در باور قدیمی این اقوام داشتن پسر به عنوان یکی از نشانه های ادامه نسل محسوب می شود و در صورتی که خانواده از داشتن پسر محروم بود کمتر در شادی هایی مانند چهارشنبه سوری و آتش نوروزی شرکت می کردند.

3- آتش نزد ایرانیان باستان جایگاه ویژه ای داشته است و مردمان فلات ایران از آتش به عنوان نماد نیکی، پاکی و پاک کنندگی یاد می کردند تا جایی که براساس گفته برخی از مورخان «زرتشت» پیامبر ایران باستان از آتش به عنوان نماد دین خود یاد کرده است.

در این زمینه «عبدالعظیم رضایی» در کتاب «اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان» آورده است که دیدگاه های زرتشتیان به آتش هم در هفت جمله خلاصه می شود و زرتشت پیامبر برپایه این هفت ویژگی، اتش را به عنوان نماد دین خود انتخاب کرده است.

4- واکاوی برخی از رسوم موجود در روز چهارشنبه سوری در میان اقوام مختلف ایرانی حکایت از داستان های گذشته این سرزمین دارد. یکی از رایج ترین رسم ها در شب چهارشنبه سوری پریدن از روی آتش است که ریشه آن می تواند یادآور گذر سیاوش از آتش باشد.

جشن چهارشنبه سوری در مناطقی از غرب کشور و دولت اقلیم عراق با جشن و پایکوبی همراه است. باور کردهای بر این است که چهارشنبه سوری نمادی از پیروزی کاوه آهنگر بر ضحاک است. این اقوام با برپایی آتش در دشت و صحرا دور آن گردآمده و به جشن و پایکوبی می پردازند. اما در مناطق دیگر از ایران چهارشنبه سوری را نمادی از سختی های «منیژه» بر سر چاه «بیژن» می دانند.

به باور برخی اقوام ساکن در شرق و جنوب شرقی ایران، چهارشنبه سوری نمادی از رهایی بیژن از دل چاه است. در این روز منیژه به دستور رستم بر سر چاهی که بیژن در آن زندانی بود آتش روشن می کند تا شب رستم با پیدا کردن مسیر بیژن را نجات دهد.

5- برخی کارشناسان هر چند که باور دارند چهارشنبه سوری یک جشن ایرانی است اما سعی دارند به آن رنگ و بوی مذهبی ببخشند. آنان معتقدند قیام «مختار ثقفی» یکی از بزرگان شیعه در کوفه به خوانخواهی از حسین بن علی(ع) روز چهارشنبه شروع شده است و هواداران وی برای اعلام قیام بر پشت بام های شهر کوفه آتش روشن کردند.

نمود کامل این باور در یکی از سکانس های سریال «مختارنامه» به کارگردانی «داود میرباقری» به خوبی دیده می شود. در این سکانس مختار دستور داد که شیعیان بر بالای بام خانه های خود آتش بیافروزند و این مصادف بود با شب چهارشنبه آخر سال بود.

6- هر چند برخی اعتقاد دارند چهارشنبه سوری زاییده چند سده پیش است اما بررسی منابع تاریخی نشان می دهد که در نخستین سده های اسلامی هم مراسم چهارشنبه سوری وجود داشته است. «ابو جعفر نرشحی» مورخ سده سوم در کتاب «تاریخ بخارا» به جشن چهارشنبه سوری مردم بخارا پرداخته است.

به اعتقاد وی در زمان «منصور بن نوح» از شاهان سلسله سامانی، اواسط سده چهارم این جشن به نام جشن سوری بر قرار بوده است. در این متن آمده شاه سامانی در زمانی که سال هنوز پایان نیافته بود این جشن را با آتش زدن بر پا کرد و همچنین این جشن طبق عادت و رسم قدیم بود که اشاره به کهن بودن این رسم و سنت دارد.

7- اما در اعتقاد برخی از کارشناسان، چهارشنبه سوری هر چند که یک جشن ایرانی است اما آتش بازی در آن به تاریخ معاصر ایران باز می گردد که در زمان «ناصرالدین شاه» یکی از شاهان سلسله قاجار توسط فرانسوی ها وارد شده است.

در زمان این پادشاه نخست آتش بازی فقط برای سرگرمی وی انجام می شد پس از آن مردم هم در این سرگرمی سهیم شدند، دستور نمایش آن در میدان توپ خانه صادر شد و مردم در آن جا به تماشای آتش بازی می ایستادند و کم کم به شکلی که امروزه اجرا می شود در آمد.

منبع: ایرنا