نقش موثر ترکیه در ایجاد پدیده ی ریزگرد

سد آتا ترک ترکیه

پایبند نبودن ترکیه به معاهدات بین‌المللی و تسلط این کشور بر آب دجله و فرات باعث ایجاد و تشدید پدیده ریزگرد در تعدادی از کشورهای خاورمیانه از جمله عراق، سوریه و ایران شده است.

ترکیه تحت عنوان طرح گاپ قرار است 22 سد روی دجله و فرات در 9 منطقه عمدتا کردنشین بسازد و حتی طرح‌هایی برای ساخت 90 سد دیگر و 60 نیروگاه برقی در دست دارد که تعدادی از این طرحها عملیاتی شده و تعدادی نیز در دست اقدام و اجراست.

ترکیه با احداث سد و بستن آب دجله و فرات، معضلات محیط زیستی و اجتماعی در عراق و سوریه و حتی ایران به وجود آورده است.

این کشور در حوزه آناتولی جنوبی یعنی سرشاخه‌ رودهای عراق و سوریه حدود 15 سد احداث کرده که تنها ذخیره سد آتاترک حدود 50 میلیارد مترمکعب و بیشتر از 650 سد ایران گنجایش دارد.

این 15 سد ترکیه عمدتا روی سرشاخه‌های دجله و فرات ساخته شده و همراه با سد آتاترک که روی سرشاخه اصلی فرات ساخته شده، تمام آب دجله و فرات را گرفته و جریان آب به پایین دست مسدود شده و کم شدن روان آب در بستر رودخانه دجله و فرات، موجب خشکی تالاب ها و آبگیرهای حاشیه این دو رودخانه شده و بر دامنه پدیده ریزگرد در عراق و سوریه افزوده است.

فرات به عنوان پرآب ترین رودخانه منطقه از ترکیه وارد سوریه ‌شده و از طریق خاک سوریه وارد عراق شده و به تالاب هورالعظیم می ریزد و رود دجله نیز مستقیما از ترکیه وارد خاک عراق شده و سرانجام به تالاب هورالعظیم می ‌ریزد و هر دو رودخانه به علت تغذیه تالاب های ریزگردخیز، نقش مستقیمی در مهار ریزگردهای مناطق جنوبی، جنوب غربی و غربی ایران دارد.

هم اکنون ترکیه آب دجله را به عراق بسته و مقدار آب بسیار کمی را رها می‌کند که به تالاب هورالعظیم نمی رسد و استفاده نامتوازن از آب فرات در ترکیه، سوریه و عراق نیز بر شدت این امر افزوده است.

در سال 1992 دولت ترکیه با افتتاح سد بزرگ آتاتورک بر روی رود فرات با ظرفیت حدود 50 میلیارد متر مکعب (معادل تمام 650 سد ایرانی) فرایند بروز پدیده ریزگردها در غرب ایران و کل نیمه شرقی کشور عراق را تشدید کرد.

همچنین سد ایلیسو را بر روی رود دجله می سازد که با این کار از ورود 56 درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگیری خواهد شد که ظرفیتی معادل سه برابر بزرگترین سد ایرانی یعنی کرخه دارد و سبب خواهد شد که بیابان زایی و خشکسالی و پدیده ریزگرد در عراق شدت یابد.

سد ایلیسو، یکی از سدهای بزرگ در حال احداث در کشور ترکیه است که ساخت آن از سال 2006 شروع شد و در سال 2019 بهره برداری می شود.

دولت ترکیه با سد سازی ها بدون کسب اجازه و مجوز کشورهای دیگر پایین دست آبهای جاری دجله و فرات از جمله عراق، سوریه و ایران و با بی توجهی به هشدارهای کارشناسان، کنوانسیون مقابله با بیابانزایی (UNCCD) و بیانیه حقوق جوامع بومی (UNDRIP) را نقض کرده است.

موضوع زیرگرد به عنوان یک مساله جهانی در سازمان ملل مطرح و تاکنون چهار قطعنامه در این موضوع صادر و باعث تدوین طرح جهانی در این زمینه شده است ولی کشور ترکیه به ایفای مسئولیت های خود در این زمینه چندان پایبند نیست.

دو سال پیش نیز فان لنن رئیس مرکز خشکسالی اروپا در ایران گفت که ساخت سدها توسط ترکیه منجر به افزایش خشکی عراق و افزایش ریزگردها شده است.

چندی قبل بیش از 1500 شهروند ایرانی و 160 تشکل مردمی در نامه ای به سازمان ملل، سدسازی‌های گسترده ترکیه و بستن آب دجله و فرات تحت عنوان طرح گاپ را عامل خشکسالی و ریزگردها عنوان کردند.